NÉT ĐẸP TẾT XƯA

NÉT ĐẸP TẾT XƯA

Căn cứ vào từ nguyên hai từ nguyên đán (buổi sớm đầu tiên) rõ ràng ý nghĩa ngày Tết cổ truyền theo ông cha ta, trước hết nằm ở yếu tố thời gian. Thật vậy, Tết là một mốc thời gian vô cùng quan trọng, nằm giữa tiết đông chí và tiết xuân phân. Đây cũng là một khoảng thời gian thảnh thơi của nhà nông: kết thúc một vòng quay canh tác theo lối một vụ xưa, chờ bắt đầu một vụ mùa mới. Sau một chu kỳ vận hành để tính tuổi muôn loài và giúp con người nhìn lại mình giữa vô vàn những sinh linh vũ trụ khác, trời đất như chậm lại một nhịp, trước khi bước vào điểm xuất phát, trong dòng thời gian dằng dặc, tưởng chừng vô thủy vô chung. Theo quan niệm vạn vật đồng nhất thể xưa, chính trong thời khắc thiêng liêng âm dương giao hòa nầy, con người có thể cộng cảm với thiên nhiên, nghe từng hơi xuân len vào mạch đời và cảm ứng được với tổ tiên, những người đã khuất.
Việc ăn Tết do vậy, không chỉ phản ánh mối tương quan xã hội, giữa những người còn sống với nhau, mà còn là một bổn phận của con cháu đối với ông bà khuất mặt. Thông thường bà con ở miệt vườn miền Tây xưa chuẩn bị rất sớm và cân đối hài hòa được phần lễ và phần hội, như một nét văn hóa rất riêng về ngày Tết cổ truyền.
Tết nguyên đán là hội đầu xuân, nên phần hội tức là phần ăn uống và bày những trò vui chơi Tết được bà con ta chuẫn bị khá cẩn thận và nhiệt tình. Mới khoảng đầu tháng chạp các bà các cô đã lo ép chuối phơi khô ngào đường để dành. Vài hôm sau trong xóm đã lai rai có người quết bánh phồng bánh tráng. Bánh phồng thì nhà nào nhà nấy tự quết vài ba ổ, nhưng bánh tráng thì phải dạên trước chủ lò. Số bánh làm ra rất nhiều, đôi khi tính hàng trăm hàng thiên, vì không phải chỉ để nhà ăn, mà còn để làm quà biếu. Những nhà khá giả còn làm thêm bánh in, mứt gừng, mứt bí để vừa đãi khách, vừa khoe tài khéo của các nữ chủ nhân. Con heo nào cận Tết có thể chia thịt được, bầy gà nào vừa vặn cúng mồng ba đã nhắm sẵn. Sau đó là làm dưa đầu heo, dưa cải, dưa kiệu để Tết khách đến có cái mà nhâm nhi. Đồ ăn lủ khủ vậy, nhưng khi chợ Tết đã bắt đầu đông, người ta còn mua thêm thèo lèo, chà là, bánh mứt ngoài chợ và một vài chai rượu. “Tết nhứt mà! Phải có cái để sắp nhỏ dằn bụng đi chơi với người ta. Mình chật vật cả năm cũng phải thong thả đôi chút trong ba ngày Tết”. Các ông chủ thường an ủi bà vợ bằng những câu đại loại như vậy, mỗi khi các bà tiếc của càm ràm. Ngày tư ngày Tết nếu trong nhà có ai lỡ vui quá chén, hoặc thua cuộc đỏ đen chút ít (như thua độ gà, bầu cua cá cọp) cũng được châm chước, giảm nhẹ.
Phần lễ tức là những nghi thức cúng kiến trong dịp Tết của những người vừa đặt chân lên vùng đất mới nầy, tuy không cầu kỳ nhưng cũng trang nghiêm đủ đi vào chiều sâu tâm linh. Người miệt vườn miền Tây cũng đưa ông Táo theo truyền thống mà không đi kèm theo ngựa, cá chép. Họ cũng dán ở cửa một xấp bùa nêu như cổ lệ, nhưng không tin tưởng xấp bùa kia có tác dụng “trừ tà”. Họ cũng tự thân về phủi mộ tổ tiên vào những ngày cuối năm, nhưng chủ yếu là để nêu tấm gương “uống nước nhớ nguồn” cho con, cho cháu. Mâm cơm rước ông bà chiều ba mươi cũng trang nghiêm và cảm động, nhưng rõ ràng mang ý nghĩa sum họp giữa những người còn sống nhiều hơn. Đêm giao thừa người ta cũng bày một mâm lễ ngoài sân, quần áo chỉnh tề, thành kính tiễn một năm cũ đã qua và mừng một năm mới với nhiều ước vọng. Lễ cúng mồng ba Tết còn gọi là cúng Tất, với ngụ ý là ba ngày Tết đã qua. Thế nhưng năm nào cũng vậy, nhìn cái vẻ mãn nguyện (có lẽ do con cháu về đông đủ) pha chút tâm thành, nghiêm cẩn của ba má tôi bên bàn thờ tổ tiên trong mâm cơm rước ông bà, tôi cũng rưng rưng cảm động.
Trên bàn thờ, cạnh bộ lư sáng choang là một cành mai (may mắn) và mâm ngũ quả đầy ú hụ được gởi gắm những điều ước thật giản dị: cầu, vừa (dừa), đủ ( đu đủ), xài (xoài). Từ bao nhiêu cái Tết rồi, bà con mình vẫn gói ghém những ước mơ giản dị đó. Họ không mong mỏi những điều quá tầm tay như : ngũ phúc lâm môn (năm cái phước vào nhà) hoặc kim ngọc mãn đường ( vàng ngọc đầy nhà) vay mượn của người Trung Quốc. Đối với họ gặp nhau ngày Tết chúc nhau sống lâu, mạnh khỏe là đã quá đủ rồi.
Để thực hiện phần lễ và phần hội long trọng hơn, những ngày cận Tết mọi người đều phải tự làm mới mình. Trẻ em được người lớn nhắc đi hớt tóc, còn các các bà các cô cũng lo o bế lại mái đầu. Ngày cuối năm ai nấy đều tranh thủ tắm gội bằng nước thơm cho sạch sẽ, như một cách dọn mình đón Tết. Người ta cũng nhân cơ hội nầy rà soát lại cuốn sổ bình sinh trong năm. Năm rồi còn mượn ai món gì chưa trả không, hoặc chỗ ân nghĩa nào dịp Tết nầy cần phải có quà biếu. Ngày thường còn qua loa được, nhưng ngày tư ngày Tết những nơi thân tình nên qua laiï thăm hỏi nhau. Trẻ con dịp Tết phải theo người lớn đi mừng tuổi họ hàng và người lớn thường tặng phong bao lấy hên (lì xì) cho con cháu. Người ta cẩn trọng lời ăn tiếng nói để giữ gìn hòa khí và kiêng cữ những điều xúi quẫy cho năm mới được hanh thông.
Ngày nay, dưới tác động của nền kinh tế thị trường, đời sống của một bộ phận thị dân khấm khá lên, có người quan niệm Tết chỉ là một dịp để nghỉ ngơi và ăn chơi thỏa thích. Phần hội được đặc biệt chú trọng, trong khi phần lễ hết sức lơ là, nên ngày Tết cổ truyền mất dần ý nghĩa. Cũng may, đại bộ phận bà con ở vùng ven vẫn hài hòa được phần hội và phần lễ, bảo tồn được cái hồn của dân tộc, thông qua những nét đẹp từ bao đời về ngày Tết của chúng ta.

PHƯƠNG HUY

Cần Thơ